Een ode aan Toni Morrison

Lieve Toni,

Slechts een paar maanden voor jouw overlijden in augustus dit jaar, ben jij in mijn leven gekomen. Waarom ik nooit eerder iets van jou heb gelezen is me een vraag, waarom je nooit verplichte literatuur bent geweest op school een schande. Maar ik geloof graag dat de dingen naar je toekomen op het juiste moment en ik had me geen beter moment in mijn leven kunnen voorstellen om jouw boeken te vinden.

Als kind wandelde ik steevast met een boek in mijn hand en mijn neus in dat boek. Eenmaal begonnen, liet een goed boek me niet meer los – en ik het boek dus ook niet. De laatste jaren heb ik mezelf lang niet meer zo laten meeslepen door fictie. Nu loop ik de straten weer door met jouw verhalen in mijn hand. 

Hoe meer ik lees, hoe meer ik besef dat werk als dat van jou geen luxe is, maar een noodzaak. Als eerste liet je zwarte Amerikaanse vrouwen de hoofdrol spelen in je boeken, je documenteerde de Afro-Amerikaanse geschiedenis en eiste je plek op in de veel te witte literaire canon. Voor mij persoonlijk ben je een noodzaak om mijn eigen leven en tegelijkertijd mijn plek in de wereld te begrijpen. Jij reikt me het kompas aan waarmee ik zelf richting geef aan mijn doen en laten; als artiest, als witte vrouw op deze wereld, als mens.

Ik lees Beloved nu en het achtervolgt me in mijn dromen. Het landschap dat jij creëert, de kleuren die je schildert, de mensen die je tot leven brengt. Je beschrijft gevoelens waarvan ik me niet bewust was dat ik ze had, maar als ik jouw woorden dan lees, denk ik: net dat is wat er zich van binnen afspeelt. Wat ongelooflijk precies leg jij de vinger op de wonde en verwoord je sensaties die ik anders niet logisch kan vatten. Niemand die zo de essentie blootlegt als jij.

Je werk is complex en gelaagd, duikt diep onder de oppervlakte om met verrassingen weer naar boven te komen. Ik lees niet enkel, ik begrijp het, ik voel het onderhuids. Ik verdwaal in je constructie van tijd, die in jouw werk niet lineair is. De tijd is een wervelwind van herinneringen die ondanks onze inspanning om te vergeten, naar boven drijven. Tegelijk worden andere herinneringen meegezogen door de zwaartekracht van vergetelheid. Eeuwenoude patronen voelen toch elke keer weer anders aan, kortstondige momenten vermengen zich met eeuwigheid. Althans: zo ervaar ik het als ik lees.

Wat je schrijft, is herkenbaar en tegelijkertijd is het de onherkenbaarheid die me het meeste bijblijft. Het feit dat wat jij beschrijft zo ver weg staat van mijn eigen leven, doet me nadenken over hoe ik leef, over mijn privileges en mijn verantwoordelijkheid. Had ik geleefd in de omstandigheden waarin Beloved plaatsvindt, had mijn leven er enorm anders uitgezien dan dat van Sethe, een vrouw die haar dochter doodde om haar een leven van slavernij te besparen. Bij het reconstrueren van het trauma van slavernij, bespaar je ons geen afkeer, kippenvel of tranen – precies hoe het moet zijn. Je schuwt geen enkel detail dat te gruwelijk, rauw of schaamtelijk zou kunnen zijn. Toch is elk verhaal prachtig geschreven en betovert het.

Jij bent zelf meer dan tien jaar editor geweest en hebt de publicatie van werk van verschillende zwarte schrijvers mogelijk gemaakt. Zonder jou zouden we bijvoorbeeld de boeken van Angela Davis en de autobiografie van Muhammad Ali niet hebben. Je hebt The Black Book samengebracht en bewerkt, een boek dat de basis vormde voor de documentatie van de zwarte Amerikaanse geschiedenis. Naast alle romans die je schreef, zijn er ook je essays en speeches, gebundeld in The Source of Self-Regard, een non-fictieve schat aan informatie over je wereldbeeld. 

In de proloog van dat boek schrijf je over het belang van schrijvers die betekenis construeren in deze chaotische wereld, en hoe we deze schrijvers moeten voeden en ondersteunen. Als stemmen worden uitgewist, boeken niet worden geschreven, toneelstukken niet opgevoerd, essays die de autoriteit bevragen niet worden gepubliceerd – dat is zoals een heel universum beschreven in onzichtbare inkt, zeg jij zo mooi. Het beangstigt me dat er van jouw hand nooit meer iets geschreven wordt. Maar ik weet dat jij de fakkel nu al hebt doorgegeven en het pad hebt vrijgemaakt voor anderen. Zoveel mensen heb jij geïnspireerd en zoveel zullen er nog volgen, terwijl we jouw werk blijven ontdekken en herlezen.

Toni, ik lees en ik voel zowel de pijn als de liefde van de pagina lopen, het boek in mijn handen branden. Hoe je schrijft en wat je vertelt valt zo samen dat we geen onderscheid kunnen maken tussen de vorm en de boodschap, omdat die onlosmakelijk verbonden zijn. Bedankt voor het dichten van het gat in de zogenaamde literaire canon en voor het vullen van de stilte, die inderdaad censuur is, met jouw ongelooflijke zeggingskracht.

Share this post

Share on facebook
Share on twitter
Share on linkedin
Share on email

Over spelling en interpunctie

Vrouwengereedschap wordt onderhouden door vrijwilligers. Naast het bijhouden van deze website en social media kanalen, hebben wij allen ook een full-time baan. Daarom kan het voorkomen dat er hier en daar spellings- of interpunctiefouten in onze tekst staan. En dat vinden wij helemaal niet erg! Zolang onze stukken leesbaar zijn en de boodschap duidelijk is, maken wij ons geen zorgen over een foutje. Hopelijk jij ook niet ;)