Zes zwarte beeldende kunstenaressen die je moet kennen

Slechts 13% van de kunstenaars in onze Nederlandse musea is vrouwelijk. Het percentage niet-witte vrouwelijke kunstenaars ligt nog veel lager. Terwijl er om onze diverse maatschappij te weerspiegelen, nood is aan verschillende perspectieven en stemmen, en dan vooral van degenen die in het verleden nooit het woord hebben gekregen. 

Bovendien is het niet zo dat enkel witte, hetero mannen kunst maken. Ander werk wordt gewoon niet zo snel tentoongesteld in onze Westerse wereld en als het al een plekje krijgt, vaak gecategoriseerd als ‘primitief’. Ook in Nederland zijn de museumdirecteuren, kunstkopers en curators nog heel erg witdenkend en geven ze de voorkeur aan mannelijk werk. De Westerse kunstgeschiedenis werd grotendeels geschreven in het kader van rijkdom en macht, niet van talent of representatie. Dat zien we nu nog als we naar het museum gaan. 

Daarom wil ik in dit artikel zes vrouwelijke en zwarte kunstenaressen voorstellen. Deze zes vrouwen hebben de moed om door de mannelijke barrière van de kunstwereld te breken en vieren zo de vrouwelijke creatieve identiteit. Ze analyseren onze maatschappelijke bril waarmee we naar ras en gender kijken, vrezen geen enkel taboe en nemen ons mee in hun intieme wereld. Deze vrouwen confronteren elk individu met zijn of haar specifiek privilege, op een manier die alleen mogelijk is door middel van kunst. Anders dan in een politieke context, een wetenschappelijk onderzoek of een college op de universiteit, staat kunst an sich vrij van het voltrekken van machtsverhoudingen. De kunstenaar, tenzij gecensureerd, kan puur zijn of haar visie overbrengen. Zo kan kunst de meest gevoelige onderwerpen aansnijden en de waarheid onthullen. Het onuitspreekbare wordt tastbaar en voelbaar. 

Senga Nengudi, 1943, Chicago

Senga Nengudi is een sleutelfiguur in de conceptuele kunst. Die kunstvorm ging uit van het idee dat abstractie enkel aan witte mannen toebehoort en Nengudi heeft dat idee flink verbreed. Nengudi is een pionier met haar post-minimalistische esthetiek, waarmee ze begon in de jaren zeventig. Als eerste kunstenares in deze stroming maakte ze feministische ideeën tastbaar. Daarnaast maakte ze het pad vrij voor andere Afro-Amerikaanse artiesten om uiting te geven aan hun blackness. Typisch Nengudi is dat ze haar werk tot leven brengt door middel van performance art en choreografie.

Eén van haar bekendste sculptures is R.S.V.P. XI (1977/2004), waarbij Nengudi nylonkousen, zand en de binnenkant van een autoband gebruikt, oftewel dingen die en masse worden geproduceerd. Al deze materialen zijn gerelateerd aan gewelddadige manieren van productie. De vormen in het werk doen ons denken aan menselijke organen, en de tinten refereren aan een donkere huidskleur. Zo legt Nengudi een verband tussen gecommercialiseerde goederen en gendered, racialized lichamen.

Naast beeldende kunst houdt Nengudi zich ook bezig met educatie en brengt ze haar kunst buiten de formele setting van de galerie. Ze blaast verwaarloosde plekken nieuw leven in door middel van beeldhouwwerken of performance art. (Meer lezen over feministische performance art? Hier kan je beginnen.)

Faith Ringgold, 1930, Harlem, New York

Faith Ringgold is van alle markten thuis. Als activiste, auteur, educator en kunstenares gebruikt ze verschillende media om haar verhaal te vertellen, met een ongelofelijke drijfkracht. Op haar 88 is ze nog steeds bezig met kunst te creëren. Ze is een schilder, mixed media sculptor en schrijfster – ze heeft maar liefst zeventien kinderboeken geschreven. Ze houdt zich ook bezig met performance art. Maar het meest bekend zijn haar quilts, oftewel doorgestikte dekens.

Ringgold is geïnspireerd door Afrikaanse kunst, impressionisme en kubisme. Zo krijgt haar werk een dromerige, bijna naïeve sfeer, terwijl ze soms heel expliciet geweld verbeeldt. Op haar doek legt ze de Afro-Amerikaanse geschiedenis vast, met alle pijn en misbruik, maar ook alle kracht, triomf en geluk die erbij komen kijken. In 1963 begon ze de American People Series, die de Civil Rights Movement beschrijven vanuit een vrouwelijk perspectief. Op het schilderij Between Friends beeldt ze bijvoorbeeld een witte en een zwarte vrouw af, die dichtbij elkaar staan, maar door elkaar heen kijken. Ringgold legde zo de ervaring van vrouwen van kleur vast en strijdt tegen hun marginalisatie.

Howardena Pindell, 1943, Philadelphia

Howardena Pindell, een multidisciplinaire artieste, werkt al sinds de jaren zestig en heeft ondertussen een groundbreaking oeuvre opgebouwd. Ze is opgeleid als schilder, maar werkt met onconventioneel materiaal zoals glitter, talkpoeder en parfum. Ze zoekt zo de grenzen op van het standaard canvas. Ze laat ons haar arbeid ervaren door haar abstracte kunst te doordringen met punten vol pigment en kleine, erin geprikte gaten. Ondanks de inspanning die ze uitoefent bij het schilderen, heeft haar werk een etherische en bijna dromerige sfeer.

Als vrouw en Afro-Amerikaanse, werd Pindell vaak afgewezen toen ‘ontdekt’ werd wie de maker achter dat fantastische werk was. Pindell stelt zelf dat het sociaal geweld tegenover haar zwarte lichaam onlosmakelijk verbonden is met haar onderwerping als vrouw. Ze vecht voor een meer inclusief beleid in de kunstwereld en was één van de oprichters van de A.I.R. Gallery, één van de eerste feministische galerieën.

In haar series Memory en Autobiography uit de jaren tachtig, stelt Pindell dat haar persoonlijke ervaring niet eenmalig is, noch toebehoort aan een specifiek historisch moment. Het trauma en de pijn die komt van het afstammen van een volk dat tot slaaf werd gemaakt, is collectief. Pindell beschrijft deze gedeelde ervaringen in haar schilderijen. Ze pleit voor het afzetten van de bril van privilege en voor een nieuwe manier om kunst te ervaren.

Betye Saar, 1926, Los Angeles

Vanaf de Black Arts Movement in de jaren zestig en de jaren zeventig, heeft Betye Saar haar steentje bijgedragen aan Black aesthetics. Haar werk heeft steeds een activistische laag en ze was één van de pioniers in black feminist thought. Volgens Angela Davis heeft haar werk The Liberation of Aunt Jemima bijgedragen aan het begin van de Black Women’s Movement. 

Saar staat bekend om haar assemblages en collages, waarin ze de realiteit onderzoekt van het leven als zwarte vrouw in Amerika. Van dagelijkse objecten creëert ze haar kunst, met als doel op te komen voor een politieke, economische en culturele verandering. Zelf zegt ze: “Ik ben het soort persoon dat materialen recycleert, maar ook emoties en gevoelens. En ik had een grote brok woede over de segregatie en het racisme in dit land.” 

In haar werk eigent ze zich haar cultuur opnieuw toe, onder andere door gebruik te maken van rituele en spirituele iconen en symboliek. Ze combineert dus haar eigen ervaringen met globale cultuur, populaire mystiek en Amerikaans racisme. Saar heeft ook vele multi-sensoriële installaties gecreëerd, waarbij ze het publiek soms uitnodigde om deel te nemen aan haar kunst. Zo mochten ze objecten toevoegen aan de installatie, een referentie naar het element van ‘sharing’ dat bepaalde Afrikaanse tradities karakteriseert. Op haar 93ste blijft Saar vol toewijding kunst maken.

 

Elizabeth Catlett 1915-2012, Washington D.C.

Elizabeth Catlett was een Mexicaanse kunstenares, geboren in Amerika als kleindochter van bevrijde slaven. Ze staat bekend om haar politieke kunst met Afrikaanse en Mexicaanse invloeden. Haar werk varieert van beeldhouwwerken tot schilderijen en is een mix van abstracte en figuratieve kunst, in de traditie van het modernisme. Catlett gaat met haar werk de dialoog aan over segregatie en de strijd om burgerrechten; zo beeldt ze activisten uit op haar doek. Ze ziet haar werk als een dienst voor de mensen rondom haar: om hen te representeren, te stimuleren, bewust te maken van hun potentieel.

Ook Catlett kreeg te maken met racisme tijdens haar carrière. Zo kreeg ze een beurs om te studeren op het Carnegie Institute of Technology in Pittsburgh en werd die later ingetrokken op basis van haar huidskleur. Uiteindelijk werd ze de eerste Afro-Amerikaanse vrouw die afstudeerde met een MFA van de University of Iowa. Later reisde ze naar Mexico, waar ze veel tijd van haar carrière doorbracht, en waar ze beïnvloed werd door de socialistische en maatschappijkritische muurschilderingen van Diego Rivera en Frida Kahlo. Dit zorgde voor een extra activistische dimensie in haar werk.

Patricia Kaersenhout, 1966, Den Helder

Patricia Kaersenhout is een Nederlandse beeldende kunstenares en anti-racistische, feministische activiste. Kaersenhout woont en werkt in Amsterdam en heeft haar kunst wereldwijd tentoongesteld. Als kind van Surinaamse ouders, onderzoekt ze de relatie tussen haar afkomst en haar opvoeding hier in Nederland. Naar eigen zeggen houdt ze zich bezig met hoe de Afrikaanse diaspora in verhouding staat tot feminisme, seksualiteit, racisme en de geschiedenis van slavernij.

Op dit moment loopt haar tentoonstelling Guess Who’s Coming To Dinner Too in De Appel in Amsterdam, nog tot 1 december 2019. Voor deze expositie maakte Kaersenhout haar eigen versie van The Dinner Party uit 1979, één van de meest iconische werken in de feministische kunstgeschiedenis, van de hand van Judy Chicago. Zij beeldde in dit werk 39 belangrijke vrouwen uit de geschiedenis af, zoals dichteres Sappho, keizerin Theodora van het Byzantijnse Rijk en Virginia Woolf. Maar er is slechts één zwarte vrouw te zien, namelijk Sojourner Truth, een vrije tot slaaf gemaakte die als eerste zwarte vrouw het Amerikaanse Congres heeft toegesproken. Er is geen enkele Latina te zien. Judy Chicago maakte het werk dus vanuit een weliswaar feministische, maar erg witte blik. Kaersenhout maakte een meer compleet werk met enkel zwarte vrouwen en women of color, waaronder vrouwen uit Mexico, Angola en Indonesië. Ook beeldt ze meer vrouwen uit onze tijd af, en twee transgender activisten.

Zovelen zijn deze vrouwen voorgegaan en zovelen zijn in hun voetsporen getreden. Stuk voor stuk dragen ze bij aan een kunstwereld die onze samenleving een meer waarachtige spiegel voorhoudt. Voor wie meer artiesten wil ontdekken, raad ik de volgende vrouwen alvast aan. Velen zijn actief in meerdere kunstvormen. Natuurlijk is deze lijst verre van volledig! Wie is jouw favoriete vrouwelijke, zwarte artiest? Laat het weten in de comments!

Schilderkunst/tekenkunst
Nola Hatterman, 1899-1984, Nederland/Suriname
Loïs Mailou Jones, 1905-1998, VS
Lubaina Himid, 1954, Tanzania/Groot-Brittanië
Deborah Roberts, 1962, VS
Ellen Gallagher, 1965, VS
Kara Walker, 1969, VS
Julie Mehretu, 1970, Ethiopië/VS
Mickalene Thomas, 1971, VS
Addye Nieves, 1982, VS
Njideka Akunyili Crosby, 1983, Nigeria
Toyin Odutola, 1985, Nigeria

 

Fotografie/performance art
Lorraine O’Grady, 1934, VS
Carrie Mae Weems, 1953, VS
Lorna Simpson, 1960, VS
Sonia Boyce, 1962, Groot-Brittanië
Zanele Muholi, 1972, Zuid-Afrika
Joana Choumali, 1974, Ivoorkust
Namsa Leuba, 1982, Zwitserland/Guinee
Jenevieve Aken, 1989, Nigeria
Ruth Ossai, 1991, Nigeria
AiRich, Nederland

 

Beeldhouwkunst
Augusta Savage, 1892-1962, VS
Maren Hassinger, 1947, VS
Simone Leigh, 1967, VS

Share this post

Share on facebook
Share on twitter
Share on linkedin
Share on email

Over spelling en interpunctie

Vrouwengereedschap wordt onderhouden door vrijwilligers. Naast het bijhouden van deze website en social media kanalen, hebben wij allen ook een full-time baan. Daarom kan het voorkomen dat er hier en daar spellings- of interpunctiefouten in onze tekst staan. En dat vinden wij helemaal niet erg! Zolang onze stukken leesbaar zijn en de boodschap duidelijk is, maken wij ons geen zorgen over een foutje. Hopelijk jij ook niet ;)