Ecofeminisme: wat is het en wat moet jij ermee?

12 jaar. Zoveel tijd hebben we nog volgens het IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change of the United Nations) voor het te laat is. Hoe dan ook wordt het terugdraaien van de opwarming van de aarde enkel moeilijker hoe langer we wachten. De laatste maanden krijgt de klimaatverandering gelukkig meer en meer aandacht, met vrouwen zoals Alexandria Ocasio-Cortez en Greta Thunberg aan de frontlinies. Toeval of niet? Ecofeminisme, een term die in 1974 bedacht werd door Françoise d’Eaubonne, duikt steeds meer op in de mainstream media. We beginnen ons langzaamaan te realiseren dat feminisme en milieuactivisme onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. Waarom dan? En wat is ecofeminisme precies? Wel, dezelfde patriarchische en hiërarchische ideeën die de onderdrukking van de vrouw bevorderen, zorgen ook voor de verwoesting van onze planeet. Bovendien zullen vrouwen degenen die door de klimaatverandering het ergst getroffen zullen worden. Langs de andere kant heb je als vrouw een grote invloed. Waarom dat zo is, lees je hieronder.

Wat houdt ecofeminisme in?

Simpel gezegd is ecofeminisme een ontmoeting tussen ecologie en feminisme. Deze stroming van feminisme pleit voor het veranderen van het hele overkoepelende systeem dat alle verschillende vormen van onderdrukking in stand houdt. Deze vormen vinden namelijk hun oorsprong in dezelfde concepten van het patriarchale, kapitalistische model. Vrouwen en de natuur worden beiden vaak gezien als inherent chaotisch en iets dat gecontroleerd moet worden door het patriarchaat. Net zoals dat systeem vrouwen duizenden regels en straffen oplegt en hen uitbuit, probeert het de woeste natuur in toom te houden en put het de natuurlijke bronnen van de aarde uit.

Ecofeminisme stelt een holistische filosofie bovenop, zich richtend op intuïtie en samenwerking. Het stelt een nieuw wereldperspectief voor waarin alle biologische systemen gelijk zijn, elke soort leven zijn waarde heeft en we allemaal erkennen dat we afhankelijk zijn van de natuur. Een toewijding aan het milieu en een bewustwording van de connecties tussen vrouwen en de natuur zijn key voor deze theorie. Ten gevolge van deze filosofie komt de stroming ook op voor het integreren van vrouwen in de discussie over het milieu.

Op vrouwen heeft de klimaatverandering de grootste impact

Natuurlijk heeft klimaatverandering invloed op mannen zowel als vrouwen. Maar de opwarming van de aarde zal de ongelijkheid tussen mannen en vrouwen vergroten. Vrouwen worden namelijk het hardst getroffen en zullen veel van de gevolgen anders ervaren. De taken die traditioneel gezien uitgevoerd worden door vrouwen, zullen het meest in het gedrang komen. Bovendien kunnen vrouwen vaker niet ontsnappen bij natuurrampen. Drastische weersveranderingen en natuurrampen zorgen voor meer armoede, waaronder vrouwen weer meer lijden: zo wordt er in geldnood eerst bespaard op de scholing van meisjes.

In het algemeen belast de opwarming van de aarde vooral de mensen die in de grootste armoede leven. Zij hebben namelijk het minste verweer tegen de grillen van de klimaatverandering. En van ‘s werelds miljard armste mensen is 70% vrouwelijk. Dit terwijl vrouwen twee derde van alle uren werk over de hele wereld doen, de helft van al het voedsel ter wereld produceren. Ze krijgen slechts 10% van alle inkomsten ter wereld krijgen (volgens CARE, een internationale hulporganisatie). Als er een evenredige relatie zou zijn tussen de hoeveelheid aan verricht werk en inkomsten, zouden vrouwen de grootste verdieners zijn. Maar door de ongelijkheid tussen mannen en vrouwen behoren zij tot de armste mensen.

Vrouwen dragen de last van extra huishoudelijk werk

Vanwege de traditionele rolverdeling zijn vrouwen nog steeds voornamelijk verantwoordelijk voor alle huishoudelijke taken en zorg. Dit kan je zien als onbetaalde arbeid. Dit geldt in ons eigen land, maar zien we op een nog extremere manier in bijvoorbeeld Sub-Sahara Afrika en de Aziatisch-Pacifische regio. In 80% van de huishoudens zonder waterleiding moeten de vrouwen of meisjes water gaan halen. Brandstof en voeding zal schaarser worden naarmate de aarde opwarmt, en het zoeken daarnaar zal meer en meer tijd in beslag nemen. Tijd die anders besteed zou kunnen worden aan betaald werk, scholing, rust of vrije tijd. Als er een tekort aan voeding is thuis, wat in de toekomst vaker zal voorkomen, zijn de vrouwen de eerste die minder eten zodat de man en kinderen kunnen eten. Door extreme droogte, verminderde voedselproductie en andere economische en ecologische problemen migreren meer en meer mannen naar de stad om later naar hun familie terug te keren met meer geld – een belofte die niet altijd waargemaakt kan worden. In de tussentijd betekent dit dat vrouwen achterblijven met extra huishoud- en landbouwtaken op hun schouders. Voor dit soort werk hebben ze vooral natuurlijke bronnen nodig, die in het gedrang komen door de vervuiling van het milieu. Het herstellen en herbouwen van hun woonplek duurt langer omdat er minder inkomsten zijn. Ten slotte staat het land vaak op naam van de man en zo kunnen vrouwen geen gebruik maken van geld voor reconstructie aangeboden door de staat.

In natuurrampen hebben vrouwen minder kans op overleving

Vanwege de genderongelijkheid hebben vrouwen en kinderen 14 keer meer kans om te sterven in ecologische rampen dan mannen. Bij de cycloon en overstroming in Bangladesh bijvoorbeeld, in 1991, was 90% van de slachtoffers vrouwelijk (IUCN gebaseerd op Ikeda, 1995). Hoe komt dat? Er was geen waarschuwing gestuurd naar de vrouwen, die bijna allemaal thuis waren. Jongens leren vaak op jonge leeftijd om te zwemmen, meisjes niet. Omdat vrouwen nog steeds de rol van zorgende op zich nemen, droegen vrouwen die aan de vloed wilden ontsnappen nog vaak kinderen en hielpen ze de oudere familieleden. De mannen ontsnapten ondertussen alleen. Bovendien was er een grote kans op seksueel misbruik buitenshuis en stelden vrouwen daarom het verlaten van hun huis uit, hopend dat hun mannen hen zouden komen halen. Ook bij de tsunami in Sumatra in 2004 en de cycloon in Myanmar in 2008 waren respectievelijk meer dan 75% en 61% van de slachtoffers vrouwen. De dood van deze moeders leidt tot een hogere kindersterfte: door ondervoeding en door verslechtering van de socioeconomische omstandigheden van al haar kinderen. Dit leidt vervolgens tot een hoger risico dat de kinderen niet naar school kunnen gaan, vroeger trouwen en zich op jonge leeftijd prostitueren. Maar ook in het westen lijden de vrouwen het meest onder natuurrampen. In de Europese hittegolf in 2003 en bij orkaan Katrina in de VS in 2005 stierven meer vrouwen dan mannen, in het bijzonder Afro-Amerikaanse vrouwen. Ook daar werden verkrachtingen gerapporteerd door overlevers. Katrina vond plaats aan het eind van de maand. Vele vrouwen hadden geen geld over om de bus te nemen en te ontsnappen.

De klimaatverandering gaat ons allen aan

Klimaatverandering maakt het de vrouwen levend in de grootste armoede het moeilijkst, maar ook in Nederland zullen we er in de toekomst aan moeten geloven als we niet veranderen. Bij hittegolven lopen oudere vrouwen nu al het grootste risico. Echter, aangezien feminisme juist niet gaat over navelstaren, is het belangrijk om te beseffen dat onze manier van denken intersectioneel moet zijn. Willen we de wereld veranderen, dan zullen we bezig moeten zijn met het lot van alle vrouwen over de hele wereld.

In onze klimaatdiscussie is het belangrijk dat we ons bewust worden van het specifieke effect van klimaatverandering op vrouwen. We moeten ons realiseren dat vrouwen niet van nature meer kwetsbaar zijn, maar dat ze dat wel kunnen worden vanwege de maatschappelijke condities waarin ze leven.

Op vrouwen heeft de klimaatverandering de grootste impact

Hoe kan het dat, ondanks dat klimaatverandering zo’n grote impact heeft op vrouwen, er amper vrouwen in de klimaattop zitten? We weten allemaal dat er een gender bias is in zowat elke sociale sector, van politiek en economie tot het schoolsysteem en de media. Maar ook in het klimaatbeleid spelen vrouwen vaak slechts een bijrol. De klimaattop is mannelijk en blank. De ongelijkheid tussen mannen en vrouwen zorgt er dus niet enkel voor dat vrouwen kwetsbaarder zijn voor de klimaatverandering, maar hindert ook hun deelname aan het klimaatbeleid en hun vermogen tot beslissingen maken.

Terwijl we juist vrouwen nodig hebben in de klimaatdiscussie. Met een klimaattop die enkel uit mannen bestaat, zullen we het patriarchale systeem niet kunnen veranderen. De milieubeweging heeft de verantwoordelijkheid om gendergelijkheid te implementeren in elk beleid en programma en de uitvoering daarvan. Daarnaast is het cruciaal dat we gendergelijkheid bereiken op alle andere vlakken, doorheen onze hele maatschappij. Enkel zo kunnen we toewerken naar duurzaamheid. De genderongelijkheid houdt het verwoesten van de planeet immers mede in stand.

Als vrouw heb je een grote invloed

Of het nu gaat over het overschakelen naar hernieuwbare energiebronnen; het toewerken naar meer planeetvriendelijke, intelligente landbouwmethodes, duurzamer transport, het reduceren van de kans op natuurrampen of het vergroten van een veerkrachtiger reactievermogen daarop: de bijdrage en het leiderschap van vrouwen is onmisbaar in de klimaatbeweging. Vrouwen spelen de hoofdrol in het bouwen van een veerkrachtige gemeenschap en het reageren op klimaatgerelateerde rampen. Vaak zijn vrouwen de beste crisismanagers, en bovendien maken ze de belangrijke beslissingen in huis. Zo oordelen ze over de besteding van inkomsten en maken ze investeringen in het welzijn van hun kinderen, familie en gemeenschap. Heel simpel voorbeeld: de vrouw is vaak nog steeds degene die de meeste boodschappen doet. Als we ons bewust zijn van onze politieke en economische kracht, kunnen we als vrouwen instituties en bedrijven beïnvloeden zodat ze hun beleid duurzamer maken.

Ook hier speelt reproductieve vrijheid een rol

Reproductieve vrijheid is een ongelooflijk belangrijke factor als het gaat over de toekomst van onze planeet. Buiten de vele ijzersterke ethische en filosofische pro-choice argumenten, doen de ecologische redenen een flinke duit in het zakje. Als elke vrouw recht zou hebben tot anticonceptie en het plannen van haar familie zoals zij het wil (of niet), zou dat een enorme stap voorwaarts zijn naar een duurzamere manier van leven.

Naar schatting vinden er jaarlijks 74 miljoen ongeplande zwangerschappen plaats. Dit komt omdat 214 miljoen vrouwen in armere landen niet beschikken over anticonceptie, terwijl deze vrouwen dat naar eigen zeggen wel zouden willen gebruiken. Gelukkig zet Nederland zich qua ontwikkelingshulp meer en meer in voor seksuele en reproductieve gezondheid en rechten (SRGR). In 2018 kregen een extra 2,4 miljoen vrouwen en meisjes toegang tot moderne anticonceptie. De ambitie van Nederland is om in 2020 in totaal 6 miljoen extra vrouwen en meisjes toegang te geven tot moderne anticonceptie. Broodnodig nadat Trump de Global Gag Rule in 2017 herintroduceerde, waardoor buitenlandse organisaties die toegang geven tot of informatie bieden over veilige abortus, tot 10 miljard dollar aan ontwikkelingshulp kunnen verliezen.

Familieplanning maakt het verschil

Als we meer investeren in familieplanning, kunnen we de economie, het klimaat, de gezondheid van de moeders en de levenskwaliteit in het algemeen drastisch verbeteren. In het bijzonder in armere landen remt familieplanning de stijging van het bevolkingsaantal flink af. Hoe meer mensen, hoe meer gebruik van natuurlijke bronnen en hoe meer CO2-uitstoot, dat spreekt voor zich. Elke mens heeft namelijk zijn of haar eigen ecologische voetafdruk. Volgens een studie zouden we 102,96 gigaton CO2 kunnen besparen als we jaarlijks €9,60 per persoon in armere landen zouden uitgeven aan family planning. Volgens de laatste gegevens produceert de gemiddelde Nederlander in een ontwikkeld land 9,9 ton CO2 per jaar, vergeleken met 0,8 ton geproduceerd door een persoon die in sub-Sahara Afrika woont. De industrie en economie verplaatst zich echter steeds meer naar deze gebieden, dus die nummers zullen stijgen.

Een voorbeeld van een succesvolle implementatie van vrijwillige familieplanning zien we in Iran. In de vroege jaren negentig heeft Iran een programma gestart waarin de bevolking meer informatie kreeg over en vrije toegang tot anticonceptie kreeg. De vruchtbaarheidscijfers zijn gehalveerd in slechts tien jaar. Ook in Nederland daalde het aantal kinderen aanzienlijk sinds de komst van de pil in de jaren zestig.

Een opleiding is van groot belang

Vrouwen met een hogere opleiding hebben minder en gezondere kinderen. Scholing en familieplanning zijn dus onlosmakelijk verbonden. Opleiding zorgt ervoor dat vrouwen niet al op jonge leeftijd trouwen en als een huwelijk slechts vijf jaar vertraagd wordt, resulteert dat al in 15-20 % vermindering van de bevolkingsgroei. Als meer vrouwen aan het werk zijn en ze minder kinderen hebben, is er een kleiner deel van de bevolking afhankelijk en wordt de gemeenschap welvarender. Zo vindt er een grote economische boost en een verbetering van levenskwaliteit plaats. Omgekeerd hebben families in armere buurten meer kinderen en gaan er minder meisjes naar school. Het is dus van groot belang de vicieuze cirkel te doorbreken.

Door familieplanning en educatie beschikbaar te stellen in armere landen, geven we vrouwen de keuze om te beslissen over het aantal kinderen dat ze willen. Er moet een veilige plek gecreëerd worden voor jonge meisjes waarin zij kunnen praten over hun lichaam, ambities en dromen. Zo weten ze dat er verschillende opties zijn om hun leven in te richten. Vervolgens moeten vrouwen het recht hebben deze keuzes te maken.

Er zijn meer en meer studies die de theorie van het opleiden van meisjes als een oplossing voor de klimaatverandering bevestigen. Geschoolde vrouwen verdienen meer en zorgen voor economische groei. Hun families hebben toegang tot meer voedsel van betere kwaliteit. Ze zijn meer empowered thuis en in de maatschappij. Een studie uit 2013 laat zien dat de opleiding van meisjes de allerbelangrijkste sociale en economische factor is die leidt tot een vermindering van kwetsbaarheid voor natuurrampen. Ze kwamen tot deze conclusie door het onderzoeken van ervaringen uit 125 landen sinds 1980. Ten slotte zijn de investeringen in de educatie van meisjes super kosteneffectief qua vermindering van CO2 uitstoot. Zoals Nobelprijswinnaar en activiste Malala Yousafzai al zei, “One child, one teacher, one book, and one pen, can change the world.”

Wat kunnen wij hieraan doen?

Voor ons in Nederland is het belangrijk om open te zijn als het familieplanning betreft en het hierover te hebben met onze vriendenkring of gemeenschap. Het aantal kinderen dat je krijgt heeft een grote impact op de maatschappij en het milieu. Vooral in welvarende landen heeft de beslissing om één kind minder te hebben de allergrootste impact op het verkleinen van je uitstoot. Wij hebben in de westerse wereld per persoon namelijk een grotere voetafdruk, dus één persoon meer of minder maakt een groter verschil dan in landen met een kleine voetafdruk per persoon.

Maar ook op andere manieren kan je bijdragen aan een duurzamere manier van leven. Hoe vaak hebben we het cliché verander de wereld, begin bij jezelf niet gehoord? Toch blijft het waar. In dit artikel zet ik een paar stappen op een rijtje die je zelf kan toepassen op je dagdagelijkse leven.

Conclusie

Genderongelijkheid is zowel een oorzaak als een gevolg van een ongelijke en milieuonvriendelijke maatschappij. We kunnen onze nood aan gendergelijkheid dus niet scheiden van onze andere gevechten voor een gelijke, rechtvaardige en milieuvriendelijke maatschappij. Dit is de kern van ecofeminisme. Het betekent dat alle verschillende bewegingen – feminisme, social justice, milieu – samen moeten werken. Oftewel: dat we samen de patriarchale, kapitalistische maatschappij moeten ontmantelen. In wat voor wereld willen wij leven en op welke manier? Kunnen we succes op een andere manier gaan meten? Meer belang hechten aan onze maatschappij en planeet dan aan winst? Meer luisteren naar de stem van vrouwen? Terug in contact komen met de natuur waarvan we allemaal deel uitmaken? Het is dringend tijd om vraagtekens te zetten bij onze huidige manier van leven en te beseffen dat we allemaal een waardevolle rol spelen in het zorgen voor onze planeet.

Share this post

Share on facebook
Share on twitter
Share on linkedin
Share on email

Over spelling en interpunctie

Vrouwengereedschap wordt onderhouden door vrijwilligers. Naast het bijhouden van deze website en social media kanalen, hebben wij allen ook een full-time baan. Daarom kan het voorkomen dat er hier en daar spellings- of interpunctiefouten in onze tekst staan. En dat vinden wij helemaal niet erg! Zolang onze stukken leesbaar zijn en de boodschap duidelijk is, maken wij ons geen zorgen over een foutje. Hopelijk jij ook niet ;)