Recensie: LEON & JULIETTE – een gereconstrueerde geschiedenis die alle moderne normen aan de laars lapt

Is het te laat om het nog over het Boekenweekgeschenk te hebben? Dat boek hebben we misschien allemaal allang uit inmiddels. Het lijkt soms wel alsof we in deze tijden niets beters te doen hebben dan te bakken en nieuwe hobby’s uit te proberen. En te lezen – daar wil ik het dus nog even over hebben.

Leon & Juliette, het Boekenweekgeschenk van 2020, werd aangeprezen als ‘een waargebeurde negentiende-eeuwse liefdesgeschiedenis’[1]. Op de voorkant staat een glimlachende jonge vrouw van kleur met een kinderlijk gezichtje, in een pose die een beetje aan Het meisje met de parel doet denken. Een dosis vrouwelijke vaderlandse geschiedenis van kleur? Sign me up, dacht ik. Naïef was ik, misschien, om te denken dat wij in Nederlands dan eindelijk een beetje met onze tijd mee waren gekomen. Naïef om te denken dat het Boekenweekgeschenk van dit jaar misschien stiekem een intersectioneel-feministische boodschap zou uitdragen waar, wie weet, een of twee lezers zelfs wel een beetje door geraakt zouden kunnen worden. Zomaar, gratis en voor niets.

Naïef was ik. Want zo’n boek kan misschien wel helemaal niet door een witte vrouw geschreven worden. Of misschien ook wel – maar inmiddels is het mij overduidelijk dat Annejet van der Zijl nooit van plan is geweest ons met zo’n soort boek te verrijken.

Leeservaring

Meteen na het voorwoord schiet me al iets in het verkeerde keelgat:

“Weliswaar was ook Nederland formeel een slavenhoudende natie…” (p. 19, mijn cursief).

Ho, even. Hoezo ‘formeel’? Ik dwing mezelf om rustig verder te lezen, deze zin in haar context te zien. Wat Annejet bedoelt, is natuurlijk dat in het Amerika van de 19e eeuw de slavernij zich vlak voor je neus afspeelde terwijl de slavenpraktijken waar we in Nederland twee eeuwen eerder zo lekker aan verdiend hadden zich in verre, warme oorden afspeelden (en dus minder confronterend waren). Oké, en we gaan door.

“In 1808 werd de trans-Atlantische slavenhandel verboden. […] Ook Nederland had met het Verdrag van Londen in 1814 zijn koloniën in Zuid-Amerika en de Indonesische archipel alleen maar teruggekregen op voorwaarde dat het op termijn voorgoed een einde zou maken aan de slavernij op zijn grondgebied.” (p. 20, mijn cursieven).

Nee, jakkes. Daar heb ik het weer – dat onbehaaglijke gevoel dat mij iets geleerd wordt door een oude witte man met een krulsnor. Ik probeer mezelf nog te vertellen dat ik al te lang in mijn Geesteswetenschappelijke bubbel leef. Dat ik niet overal een probleem van hoef te maken. Dat ik zelf ook wit ben en dat deze kritiek ook weer onfeministisch is. Dus geef ik de auteur het voordeel van de twijfel.

Naïef was ik, want eigenlijk gaat dit een heel Boekenweekgeschenk lang zo door.

hedendaags vs. historisch oogpunt

Annejet is in de eerste plaats historica en vertelt het verhaal, hier en daar weliswaar beeldend, vanuit een hedendaags oogpunt. Dit betekent dat wij als lezer eigenlijk nooit vergeten dat we hier háár vertelling van deze zogeheten liefdesgeschiedenis zitten te lezen. Daarbij neemt ze zo nu en dan met een (hopelijk?) ironische toon woorden in de mond die ze misschien zelf nooit zou zeggen, waarschijnlijk om een soort shock-factor te creëren – of dat ‘moet kunnen’ laat ik even in het midden, dat is namelijk weer een hele andere discussie.

Een van die woorden is ‘blank’. In het dagelijks leven gebruikt de Annejet naar eigen zeggen ‘wit’ en ‘blank’ door elkaar.[2] Ze kiest er bij dit boek dus bewust voor om dat niet te doen. Bij een historische roman kan ik me die keuze nog wel voorstellen, maar Leon & Juliette is historische non-fictie. Daarbij kijken we dus vanuit het hier-en-nu naar het daar-en-toen, en in het hier-en-nu had het de auteur niet misstaan om juist wél die politieke keuze te maken en (waar mogelijk) gewoon voor ‘wit’ te gaan.

Nog zo’n voorbeeld is ‘slaaf’. Ik snap het wel, hoor: de politiek correcte versie ‘tot slaaf gemaakte’ is onze onhandige vertaling van enslaved people[3] en bekt natuurlijk een stuk minder lekker. Omwille van de leesbaarheid kan ik me dus voorstellen dat de auteur zo nu en dan ‘tot slaaf gemaakte’ zou vervangen door gewoon ‘slaaf’. Zij kiest er echter voor om nergens de volledige term te erkennen. In plaats daarvan krijgen we pareltjes voorgeschoteld als:

“Op hulp aan gevluchte slaven of kleurlingen kwam voor iedereen, zwart of blank, de doodstraf te staan.” (p.38, wederom mijn cursieven)

Eh, Annejet, is dit nog steeds ironie of gebruik je echt het woord ‘kleurlingen’ in jouw ticket naar het Boekenbal van 2020? Bah, gewoon ontzettend bah.

Amerika VS. Nederland

Dat daar-en-toen brengt me eigenlijk op mijn volgende punt: dit is dus wéér zo’n voorbeeld van “Ja, oké, wij hebben natuurlijk wel wat op onze kerfstok – maar joh kijk eens naar Ameeerika!” Leon, een klaarblijkelijk volledig onbevooroordeelde jonge Hollander, vertrekt als gelukzoeker naar Charleston, South-Carolina. Daar staat hij niet alleen versteld van de hoeveelheid donkere mensen die hij ziet: hij walgt ook meteen van de manier waarop ze door die gemene Amerikanen behandeld worden.

Even een stukje plot: daar aangekomen wordt Leon al gauw dodelijk ziek. Hij wordt verzorgd door een 9-jarig meisje dat daar als slaaf in het huishouden van Leons gastheer, plantage-eigenaar James Magnan, moet dienen. Slaat de vonk meteen over? Is het Juliettes liefde waardoor Leon het overleefde? Dat soort vragen laat Annejet gelukkig in het midden. Wel fast-forwarden we even 5 jaar, naar de dag waarop Leon Juliette van Magnan ‘koopt’. Weliswaar ‘schenkt’ Leon Juliette diezelfde dag nog haar ‘vrijheid’, hij trouwt ook met haar. Volgens de auteur is dit:

“…een van de ontroerendste liefdesverklaringen in de Amerikaanse geschiedenis.” (p.33)

Hoeveel inspraak (lees: instemming) Juliette bij deze transactie heeft gehad, vraag ik me af.

Het huwelijk moet natuurlijk geheim blijven. Die boze Charlestonianen waren uit hun bretels gesprongen als ze lucht hadden gekregen van de (blijkbaar) innige passie tussen Juliette, de bevrijde Afro-Amerikaanse, en Leon, haar witte dekhengst, waar kind na kind uit voort kwam. Er zat dus maar één ding op: de hele familie werd, één voor één, op de boot gezet naar die hemelse haven die Holland heet. [Spoiler alert!] Dit gaat wonder boven wonder allemaal goed, en in Leon’s geboorteplaats Monster vindt iedereen het juist hartstikke leuk dat Juliette en haar gezin in hun dorp komen wonen. Gezellie, ja toch? Of ze ooit met racisme te maken hebben gehad (en laten we eerlijk zijn, dit kan bijna niet anders), daar laat Annejet zich niet over uit. Hiermee draagt ze stilzwijgend bij aan de hardnekkige mythe dat Nederland het tolerantste land ter wereld is – en dit eigenlijk altijd is geweest.

Ten slotte

In een interview met Trouw laat Annejet blijken dat ze wel degelijk op de hoogte is van het huidige discours rondom racisme, kolonialisme en wit privilege, maar dat ze er bewust voor kiest om zich hiervan te onttrekken. Dat kan, natuurlijk. Maar wacht – nee, dat kan NIET als je er een boek over schrijft. Niet als jij, als historica, nu, vanuit deze tijd, een boek schrijft over gebeurtenissen die nog altijd hun navolging hebben op de huidige samenleving waar ook jij deel van uitmaakt. Niet als dat boek wordt gedrukt en gratis door het hele land als cadeautje wordt weggegeven. Dan kun je niet doen alsof jij verdomme geen bijdrage levert aan datzelfde discours. Dan kun je je ogen niet sluiten voor de mogelijke impact van de woorden die jij besloot op papier te zetten.

Annejet zegt dat zij de literatuur beschouwt als “vrijplaats om je in anderen te verplaatsen”, maar toch kan zij zich blijkbaar niet zodanig in anderen verplaatsen dat ze haar woorden iets voorzichtiger uitkiest (om van het onderwerp maar niet te spreken). Sterker nog, in de volgende alinea slaat ze zelf de spijker op de kop: “…ik kan me eerlijk gezegd niet goed voorstellen dat iemand zich door mijn boek gekwetst zal voelen.” Gekwetst – nou, nee. Naïef was ik wel, maar inmiddels ben ik vooral behoorlijk pissig.

Share this post

Share on facebook
Share on twitter
Share on linkedin
Share on email

Over spelling en interpunctie

Vrouwengereedschap wordt onderhouden door vrijwilligers. Naast het bijhouden van deze website en social media kanalen, hebben wij allen ook een full-time baan. Daarom kan het voorkomen dat er hier en daar spellings- of interpunctiefouten in onze tekst staan. En dat vinden wij helemaal niet erg! Zolang onze stukken leesbaar zijn en de boodschap duidelijk is, maken wij ons geen zorgen over een foutje. Hopelijk jij ook niet ;)